در نگرش طب سنتي چيني تعاريف خاصي براي بيان نحوه ايجاد بيماريها بيان شده است. اساس درک مکانيسم پديد آمدن بيماريها، شناخت قوانين حاکم بر طبيعت و ارتباط بين عناصر سازنده آن است. در طب چيني معيارهاي مختلفي براي تشخيص بيماري وجود دارد که در اين مقاله با نگاهي گذرا به دو مورد از آنها اشاره ميشود.
عناصر پنجگانه
در جهانشاختي چينيها در طبيعت پنج عنصر فيزيکي وجود دارند. اين عناصر عبارتند از آب، آتش، چوب، فلز و زمين. عناصر پنجگانه فوق به صورتهاي مختلف روي هم تاثير ميگذارند. هريک از اين عناصر داراي انرژي خاص خود هستند. چينيها انرژي حياتي را چي مينامند. چي همان پرانا در تعاريف هنديها و کي در تعريف ژاپنيها است. هريک از عناصر پنجگانه داراي چي خاص خود هستند.
چينيها بعد از شناخت خصوصيات هريک از اين عناصر پنجگانه دريافتند که آنها داراي تاثيرات قابل توجهي روي هم هستند. اين تاثيرات است که باعث بوجود آوردن تغييرات مختلفي در محيط اطراف ما ميشود. براي بيان نحوه اثر گذاري آنها چرخههاي مختلفي تعريف شده است. مهمترين اين چرخهها عبارتند از چرخه مولد و مخرب. در چرخه مولد نشان داده ميشود که چگونه هريک از اين عناصر انرژي يا چي خود را به عنصر بعدي منتقل ميکند و آن را ميسازد. در اين چرخه مشاهده ميکنيم که آب چوب را ميسازد. از چوب آتش حاصل ميشود. آتش زمين را ميسازد و زمين در دل خود فلزات را بوجود ميآورد. فلزات باعث توليد آب ميشوند. در اين چرخه هريک از عناصر داراي چي يا نيروي حياتي خاص خود است.
چرخه مولد
چرخه را به صورت راست گرد بخوانيد
چرخه دوم را چرخه مخرب يا کنترل کننده مينامند در اين چرخه همين عناصر پنجگانه مشاهده ميشوند ولي نحوه اثر آنها روي هم به گونهاي است که چي هرکدام باعث تخريب چي عنصر بعدي ميشود. در اين چرخه ميبينيم که فلز باعث تخريب چوب، چوب موجب تخريب زمين، زمين باعث تخريب آب ميشود. آب و آتش دشمن ديرينهاند و آب، آتش را تخريب ميکند. در نهايت آتش با ذوب کردن فلز باعث نابودي آن ميشود.
چرخه مخرب
چرخه را به صورت راست گرد بخوانيد
هريک از اندامهاي درون بدن مشابه يکي از عناصر پنجگانهاي است که در محيط خارج مشاهده ميشود. اندامهاي بدن در طب چيني به دو دسته يين و ينگ تقسيم ميشوند که جنس آن به يکي از عناصر پنجگانه مربوط است.
عنصر |
اندام يين (زانگ) |
اندام ينگ (فو) |
آب |
کليه |
مثانه |
چوب |
کبد |
کيسه صفرا |
آتش |
قلب- پريکارد |
روده کوچک- گرم کننده سه گانه |
زمين |
طحال - پانکراس |
معده |
فلز |
ريه |
روده بزرگ |
جنس هريک از اندامهاي بدن برمبناي عناصر پنجگانه و يين و ينگ بودن آن
چينيها بعد از درک ارتباط عناصر در شکل چرخه مولد و مخرب به اين نتيجه رسيدند که بدن موجودات زنده از جمله انسان جزئي از طبيعت پيرامون خود است. بنابراين بايد همين قوانين در بدن او نيز حاکم باشند. بنابراين اول از همه مطابق چرخه مولد ميتوان سير انتقال انرژي حياتي را بين اعضاء بدن درک کرد. رابطه اندامهاي مهم بدن در چرخه مولد ارتباط مادر و فرزند ناميده ميشود. به عبارت ديگر کليهها (آب) تامين کننده انرژي کبد هستند. بنابراين کليه را مادر کبد و کبد را فرزند کليه مينامند. کبد انرژي قلب را تامين ميکند. پس کبد مادر قلب و قلب فرزند کبد است. قلب انرژي طحال، طحال انرژي ريه و ريه انرژي کليه را فراهم ميکند. به عبارت ديگر مشاهده ميکنيد که چرخه مولد چگونه نيروي حيات را در درون بدن و بين اندامهاي مهم انتقال ميدهد. اندامهاي ينگ نيز دقيقاً به همين فرم داراي چرخه مولد در بين خود هستند.
حالا فرض کنيم که در همين چرخه يکي از اندامها (عناصر) دچار ضعف شود. طبيعي است که اين اندام قادر نخواهد بود انرژي مورد نياز فرزند خود را تامين کند. در اين زمان فرزند او نيز بعد از مدتي دچار بيماري ميشود. به عنوان مثال ضعف شديد انرژي در کليهها بعد از مدتي باعث کمبود انرژي در کبد ميشود. ضعف کبد به ضعف قلب منجر ميشود و اگر کاري براي درمان اين وضع انجام نشود اين سير مخرب تمام بدن را در بر ميگيرد.
حالت ديگري از ايجاد بيماري اين است که يکي از اندامهاي بدن به هر دليل از مادر خود انرژي زيادي بکشد و آن را مصرف کند. در اين حالت مادر به کمبود انرژي دچار خواهد شد. به عنوان مثال اگر قلب بيش از حد از کبد انرژي بکشد، باعث بيماري قلب ميشود.
حالت ديگري از ايجاد بيماري را در طب چيني ميتوان با نگاه کردن به چرخه مخرب مشاهده کرد. در درون بدن چرخه مخرب نوعي نقش کنترل کنندگي دارد. در اين چرخه هر اندام روي اندامي که قادر به تخريب آن است نقش مهار را ايفا ميکند. مثلاً اگر قلب به هر دليل دچار نارسايي و ضعف انرژي شود، کليهها که تابحال توسط نيروي آتش قلب مهار ميشدند بسيار پرکار ميشوند.
| 
